معماری
خانه / تاریخ / تاریخ و خاستگاه مردمان ترک

تاریخ و خاستگاه مردمان ترک

در این جستار بررسی خواهیم کرد که نام ترک و مردمان ترک چه تاریخچه و پیشینه‌ای دارد و این قبایل برای نخستین بار از کجا برخاسته‌اند. همچین خواهیم دید که قبایل ترک از چه زمانی برای نخستین‌بار پا به مرزهای شرقی ایران گذاشتند و از شمال چین و همسایگی مغولان به حدود آسیای میانه رسیدند. البته باید توجه داشت که منظور از مردمان ترک، مردمانی هستند که برپایه‌ی اسناد تاریخی دارای تبار، قومیت و زبان ترکی بوده و خاستگاه ایشان بیابان‌های شمال چین است و نه مردمان هندواروپایی تبار و ایرانی تبار ساکن در شمال‌غربی ایران قفقاز که تنها زبان ترکی-آذری دارند.

منبع نوشتار : سراسر این نوشته‌ها برگرفته شده از کتاب «پان‌ترکیسم، ایران و آذربایجان» به قلم «محمد رضا محسنی حقیقی»، انتشار یافته در ( چاپ اول ۱۳۸۹ چاپ دوم ۱۳۹۲ ) است.

اشاره به نام ترک برای نخستین بار

پس از فروپاشی اتحادیه‌ی هون، نخست جای آن‌ها را «سین پی»ها و سپس «ژوآن – ژوآن‌ها» گرفتند و سرانجام گوگ ترک‌ها در یک گستره‌ی بزرگ‌تر توانستند قبایل کوچ نشین دشت‌های آسیا را سامان دهند. طبقه‌ی حاکم قبایل سامان دهنده‌ی اقوام خاندان «آشینا/آسنا»  بود که بنابر منابع چینی از خاندان‌های حاکم هون‌های کهن بوده‌اند. آن‌ها در میانه‌ی سده‌ی پنجم م. در زیر فشار ترکان «تبقاچ»  (به چینی: توپا) که یک اتحادیه‌ی قبیله‌ای بود، به جنوب بخش کوهستانی آلتای پناه آورده بودند. این خاندان به قبیله‌ی توکیو تعلق داشت که این «توکیو»  می‌تواند در اصل «تورکیو» باشد که چینی‌ها به دلیل نداشتن مخرج [ر] در زبانشان آن را «توکیو» می‌خوانده‌اند.  نام «ترک» از میانه‌ی سده‌ی شش م. برپایه‌ی اتحادیه‌ی گوگ ترک‌ها پا به عرصه می‌گذارد و از این پس، دیگر ترک‌زبان‌هایی که در زیر گروه اتحادیه‌ی ترکی نیز نبودند، ترک خوانده می‌شدند.

تصویر اویغور خان ترک
تصویر اویغور خان ترک

خاستگاه مردمان ترک در آلتای و شمال چین

ترک‌ها (توکیوها) پس از برانداختن ژوآن‌ها، پایه‌های اتحادیه‌ی خود را در نزدیک سال‌های ۵-۵۲۲ م. در آلتای استوار کردند. هسته‌ی آغازین این اتحادیه تشکیل شده بود از، برجای ماندگان هون‌ها، ژوآن‌ها، تئولس‌ها، توپاهای کوچ کرده به کوه‌های آلتای و سپس تیره‌های ترک‌زبان دیگر نیز – چه با زور و چه خودخواسته – به این اتحادیه پیوستند.

«بومین» در همان سال ِ شورش ضد ژوآن – ژوآن‌ها، خود را خاقان  (در کتیبه‌ی ارخون این واژه نیز آمده) که عنوانی ویژه‌ی فرمان‌روایان ژوآن – ژوآن بود، نامید و برادر کوچک خود ایستمی  (به چینی: She _ ti _ mi) را به عنوان یبغو در راس جناح غربی دولت خویش، جای داد. بومین در همان سال بنیان‌گذاری دولت گوگ ترک (۵۵۲ م) در گذشت و پسرش «قرایسیق خان» جای او را گرفت، ولی او نیز به زودی کشته شد و جای خود را به موکان  (۷۲-۵۵۳ م) برادر خود سپرد. از سوی دیگر و در همین زمان، ایستمی یبغو توانست قلمرو خود را در غرب، بیش‌تر بگسترد و با شتاب فراوان سرزمین‌های گسترده در غرب رشته کوه‌های آلتای، پیرامون ایسیق گول و دامنه‌های کوه‌های تیانشان را به چنگ درآورده و با دولت هپتاله همسایه شود.

جاده ابریشم و رسیدن به مرزهای هپتاله

در پی پیدایش گوگ ترک‌ها در صحنه‌ی تاریخ، ترازمندی سیاسی موجود میان هپتاله و ژوآن – ژوآن‌ها که تجارت ابریشم آسیای میانه را در دست داشتند، برهم خورد.  ایستمی و دولت گوگ ترک که بر بخشی از جاده‌ی ابریشم دست پیدا کرده بود، در اندیشه‌ی چیرگی کامل بر این راه بود و تنها راه را، پیروزی بر دولت هپتاله می‌دانست.

منطقه آلتای در حدود شمال چین خاستگاه ترک ها
کوه‌های آلتای در حدود شمال چین خاستگاه ترک ها

پادشاهی ساسانی نیز افزون بر این‌که مرزهای خود را همواره در تهدید دولت هپتاله می‌دید، نگران تجارت ابریشم نیز بود. از همین روی، هر دو دولت ساسانی و گوگ ترک برای برداشتن دشمن مشترک هپتالیان، پیام‌هایی را برای یکدیگر فرستادند و با هم‌پیوند دوستی برقرار کردند. ایستمی، سفیران خود را به سوی انوشیروان روانه کرد و انوشیروان نیز دستور داد از آنها به گرمی پیشواز کنند. این پیوندها آن‌چنان بود که دختر ایستمی به زنی انوشیروان درآمد. نام این دختر را – که همان مادر هرمزد چهارم باشد – مسعودی «فاقم»، ابن بلخی «قاقم» و به نوشته‌ی یک اثر متاخر «تاکوم» آورده‌اند که این نشان از لغزش نویسندگان است.

تاریخچه حضور قبایل ترک در مرزهای ایران بزرگ

در این زمان گوگ ترک‌ها به سیردریا نزدیک شدند و هپتاله را از همین جایگاه مورد یورش قرار دادند، ایرانیان نیز، از سوی غرب کار را آغاز کرده بودند. تلاش هپتاله برای یاری جستن از دولت چین سودی نبخشید و در سال‌های ۶۵-۵۶۳ م. به‌دست ایرانیان و ترک‌ها، دولت هپتاله بر افتاد، سرزمین‌ها میان این دو هم پیمان تقسیم و رود آمودریا مرز دو کشور شد. از این پس ایرانیان با ترکان هم‌مرز شدند و امکان رویارویی با یکدیگر ایجاد شد  و حتا پیش از پایان دوران پادشاهی خسرو، درگیری سنگین میان ایرانیان و خانات ترک روی داد.  در دست گرفتن کنترل جاده‌ی ابریشم، یکی از بزرگ‌ترین انگیزه‌های این درگیری‌ها بود. فرمان‌روایی ساسانی برای نگه داشتن چیرگی خود بر این جاده همواره در عرصه‌های سیاسی و جنگی با تیره‌ها و ملل گوناگون به ویژه با کوشانی‌ها، هپتال‌ها، گوگ ترک‌ها و بیزانس، هم‌کاری‌ها و درگیری‌هایی داشت.

درگیری با دولت ایران

دولت ایران با توجه به عوارضی که از این جاده به‌دست می‌آورد، می‌توانست سرمایه‌ی فراوانی از ثروت رومیان را به خزانه‌های ایران سرازیر کند و با این کار، از توانمند شدن امپراتوری روم جلوگیری کند. پیش از درگیری‌های ایران با گوگ ترک‌ها، سغدیان ایرانی تبار ساکن در میان رودهای آمودریا و سیردریا، از دیر باز، میانه‌ی تجاری برای ایران و چین بودند. پس از هم‌مرز شدن گوگ ترک‌ها با ایران، از این موقعیت – که سغد جزو قلمرو خاقان ترک شده بود –

چهره یک مرد ترک آغوز
چهره یک مرد ترک آغوز

بهره جستند، زیرا پیوند آن‌ها با چین، آسان‌تر و نزدیک‌تر شد و همگی تجارت غرب و شرق به‌دست سغدیان افتاد.

درباره ی نگارنده

همچنین ببینید

تخت جمشید تاریخ ایران

تاریخ ایران ، آثار باستانی و شبه‌افکنی‌ها

تئوری توطئه و دروغ بودن تاریخ ایران محمد رضا محسنی حقیقی : شبه‌افکنی‌ها درباره‌ی تاریخ …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *